Behoorde met o.a. de gebroeders Zubiaurre tot de vernieuwers van de nationale Spaanse kunst. Hij kreeg zijn opleiding grotendeels in Parijs en schilderde hij voorkeur typen uit het Spaanse volksleven, daarnaast ook portretten. Indien men op beïnvloeding door oudere Spaanse meesters wil wijzen, komt de naam Goya het eerste in de gedachte. Zijn kleur is bont en zwaar en zijn compositie wordt gekenmerkt door een zekere monumentale grootheid.

LITT.; L. Bénédite, I. Z. (Paris 1911, Duitse vert. 1911).

Zijn naam werd in één adem genoemd met die van Van Gogh en Gauguin. Geen Europese hoofdstad of hij werd er niet met een prijs en een overzicht geeerd, en ook in New York en Boston liepen ze met hem weg. Omdat Zuloaga volgens de kunstkenners van de jaren tien en twintig als geen ander het Spaanse landschap en de Spaanse ziel op het linnen wist te zetten.

Een wandeling door de expositieruimte van de Nationale Bibliotheek maakt duidelijk hoe men daar zo bij kwam. Daar hangen achtereenvolgens een spookachtige Goya, een dwerg door Velazquez, een kruisiging a la EI Greco en nog wat Zurbaraneske geestelijken, luchten van Ribera, naakte Maja's en Castilliaanse landschappen asortis. Dat alles in bijzonder Spaanse kleuren. In diepbruin, roestrood en donkerblauw. Zuloaga was wel degelijk een schilder met een eigen stijl en een behoorlijk talent. Dat is te zien aan zijn krachtige lijnen, zijn kleurgebruik zijn gevoel voor compositie. Het zijn allemaal Zuloaga’s die hier hangen en geen copiën van beroemde meesters.

In 1926 opende koning Alfons XIII het Paleis der schone Kunsten in Madrid. Met een tentoonstelling van Ignacio Zuloaga, uiteraard. Naast lof voor de meester, die inmiddels drie ateliers in Spanje had en één in Parijs, was er ook kritiek. De Kwestie-Zuloaga, die de Spaanse kranten volgens een vouwblad bij de huidige expositie ruim drie jaar bezighield alvorens in de loop van 1929 geleidelijk aan tot rust te komen, draait om de vraag hoe Spaans een Spaanse schilder in zijn werk moet zijn. Is hij als kunstenaar geslaagd als men in het buitenland alle romantische clichés en oppervlakkige denkbeelden over het land in zijn werk bevestigd ziet? Heeft hij verplichtingen aan de tradities van zijn geboortegrond, ook al werkt hij in Parijs? Dient hij authentiek Spaans of authentiek zichzelf te zijn, of beide? De schrijvers van de 'generatie van 98 sprongen vrijwel zonder uitzondering voor Zuloaga in de bres. Daar kwam nog bij, dat ze met Zuloaga bevriend waren en door hem fraai zijn vastgelegd. De portretten van schrijvers en musici (zoals Manuel de FalIa) horen nu bij het aardigste wat er te zien is in de Nationale Bibliotheek. Dat bestaat niet meer: dat een hele artistieke generatie zichzelf vastlegt in woord èn beeld.

Zuloaga overleed in 1945. Een groot groepsportret van alle vrienden samen maakte hij nooit af. Het hangt als tekening op de expositie. In de catalogus wordt gesuggereerd dat de Burgeroorlog, die de groep doormidden scheurde, Zuloaga de lust tot voltooiing benam.

In het geval van Zuloaga heeft de terugkeer van het nationalisme overigens wel voor enige problemen gezorgd, die gelukkig inventief zijn opgelost. De overzichtstentoonstelling, die eerder in Bilbao, Parijs, Dallas en New York te zien is geweest, is georganiseerd met steun van de Eusko Jaurlaritza. Dat is de provinciale regering van Baskenland. De catalogus is tweetalig en doet grote moeite om te bewijzen dat Zuloaga, die in Eibar werd geboren en uit een Baskische kunstenaarsfamilie stamde, genoeg euskalduntasuna had om aanspraak te maken op een plaats in het Euskal Herriaren paneoia (het pantheon van het Baskische Volk).

Probleem hierbij is, dat hij zich - geheel in overeenstemming met het beeld dat de rest van Europa over Spanje heeft - in zijn werk vrijwel uitsluitend heeft beziggehouden met landschappen en klederdrachten van de Spaanse hoogvlakte en uit Andalusië. Zelfs toen hij de arena van Eibar schilderde, trok hij de figuurtjes op zijn doek nog de kostuums van Segovia aan. De catalogusschrijvers zijn er niettemin van overtuigd dat de liefde voor zijn geboortestreek de diepste emotie is geweest die Zuloaga heeft gekend, veel dieper dan wat hij voelde voor de rest van Spanje, omdat ze ervan uitgaan dat een andere mogelijkheid eenvoudig niet bestaat. Dat hij het Baskische landschap niet geschilderd heeft, wordt als een bewijs voor hun stelling aangevoerd. Dat zou immers neerkomen op het blootleggen van de eigen ziel en zoiets doen Basken nu eenmaal niet graag.

Doña Rosita Gutièrez - Museum Boymans v.Beuningen